Di tích lịch sử cấp Quốc gia Bản Ca (Chợ Đồn). Ảnh B.Ngọc
Trong
thời kỳ vận động Cách mạng Tháng Tám xã Nghĩa Tá (Chợ Đồn) là một trong
những căn cứ quan trọng của Đảng. Các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Hoàng
Văn Thái, Lê Dục Tôn, Nông Văn Quang.. đã từng sống và làm việc tại
đây. Cũng trên mảnh đất này đã diễn ra cuộc gặp gỡ của hai đoàn quân
Nam Tiến và Bắc Tiến tháng 10/1943, đánh dấu thắng lợi của “con đường
quần chúng cách mạng” do Trung ương Đảng và Bác Hồ vạch ra, khai thông
con đường liên lạc giữa Trung tâm căn cứ cách mạng Việt Bắc, tạo điều
kiện thuận lợi cho sự lãnh đạo của Trung ương và Xứ uỷ Bắc Kỳ.
Bị áp bức lâu
ngày dưới chế độ thực dân phong kiến, dưới ánh sáng cách mạng rọi về,
được cán bộ của Đảng và Mặt trận Việt Minh tuyên truyền giác ngộ, nhân
dân các dân tộc Chợ Đồn, nhất là đồng bào Dao đã hăng hái, nhiệt tình
đi theo cách mạng. Nhà lão thành cách mạng Triệu Văn Tâm, 77 tuổi, ở
thôn Búc Duộng, xã Lương Bằng, nguyên Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân
sự huyện Chợ Đồn cho biết: Thực hiện Chỉ thị của Bác Hồ, đầu năm 1943,
đoàn quân Nam Tiến do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy và đoàn quân Bắc
Tiến do Chu Văn Tấn chỉ huy đã đi xây dựng các cơ sở cách mạng. Hai bản
người Dao là Lùng Tang, xã Tân Lập và Bản Bẳng, xã Nghĩa Tá là hai cơ
sở cách mạng đầu tiên do cán bộ của hai đoàn quân Nam Tiến và Bắc Tiến
gây dựng ở Chợ Đồn. Cuộc gặp gỡ lịch sử giữa hai đoàn quân Nam Tiến và
Bắc Tiến tại Bản Bẳng, xã Nghĩa Tá đã được đánh dấu bằng đặt tên cho xã
Nghĩa Tá là xã Thắng Lợi.
Trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng ở Chợ Đồn, quân
địch đã mở những đợt khủng bố khốc liệt, không chỉ thắt chặt các đồn,
bốt và điếm canh ở những nơi trọng yếu, chúng còn đặt chức “khán lộ”,
“khán xã”, lập hệ thống “tuần đinh”, “tuần tráng” để kiểm soát người đi
lại; treo thưởng bằng muối, tiền bạc, chức vụ cho những ai bắt được cán
bộ Việt Minh. Thâm độc hơn, chúng còn thi hành chính sách dồn làng, tập
trung dân theo kiểu “tát nước bắt cá”. Đồng bào Dao du canh, du cư cũng
bị dồn xuống những khu vực quy định và chịu sự kìm chế gắt gao của bọn
chúng. Cuộc khủng bố của kẻ thù đã đặt phong trào cách mạng ở Chợ Đồn
đứng trước những thử thách nghiêm trọng. Cũng từ đó, lập trường kiên
định của cán bộ cách mạng, tấm lòng kiên trung, bất khuất của quần
chúng các dân tộc được thể hiện rõ rệt. Bất chấp sự khủng bố điên cuồng
của kẻ thù, quần chúng giác ngộ đã hết lòng bảo vệ, che chở cán bộ cách
mạng, khẩu hiệu “4 không” (không biết, không nghe, không thấy và không
đầu hàng, đầu thú) được thực hiện triệt để, các cơ sở cách mạng được
giữ vững. Đến cuối năm 1944, mỗi xã có ít nhất một tổ hoặc một tiểu đội
tự vệ, vũ khí tự trang bị, chủ yếu là hoả mai và súng kíp.
Thực hiện Chỉ thị của Trung ương Đảng và quyết định của Đảng bộ liên
tỉnh Cao - Bắc - Lạng, hội nghị cán bộ cơ sở và cán bộ Việt Minh tổ
chức tại Bản Bẳng ngày 28/3/1945 đã quyết định phát động phong trào
quần chúng vũ trang khởi nghĩa giành chính quyền từ tay đế quốc phát
xít Pháp - Nhật. Hai Trung đội tự vệ và tự vệ chiến đấu được thành lập,
làm nòng cốt cho cuộc khởi nghĩa. Ngay trong đêm 28/3/1945, một bộ phận
của Trung đội tự vệ chiến đấu dưới sự chỉ huy của trung đội trưởng Vũ
Yến đã tiến đánh đồn Tổng Quận, đồn binh mới được thực dân Pháp lập ra
nhằm trấn giữ vùng địa giới 3 tỉnh Bắc Kạn - Thái Nguyên - Tuyên Quang.
Hoảng loạn trước khí thế cách mạng của quần chúng, quan thầy Pháp đã
tháo chạy nên lực lượng tự vệ chiến đấu của ta chiếm được đồn nhanh,
gọn, không tốn xương máu. Sau khi chiếm được đồn Tổng Quận, lực lượng
tự vệ chiến đấu tiến về chiếm đồn Yên Thịnh, giải phóng khu mỏ kẽm Chợ
Điền, Bản Thi. Cùng lúc đó, một bộ phận của Đội Việt Nam tuyên truyền
giải phóng quân do đồng chí Hoàng Văn Thái chỉ huy, sau khi giải phóng
một số huyện phía Bắc của tỉnh đã gấp rút tiến vào Chợ Đồn để chiếm
châu lỵ. Trong lúc, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân và tự vệ
chiến đấu tấn công tiêu diệt các đồn bốt của địch, lực lượng tự vệ và
nhân dân ở các địa phương đã nhanh chóng nổi dậy xoá bỏ bộ máy tay sai
thực dân, thành lập chính quyền cách mạng.
Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh, nhân dân các dân tộc
Chợ Đồn đã vùng lên giải phóng toàn bộ châu lỵ, góp phần cùng cả tỉnh,
cả nước tiến hành Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thắng lợi.
Trong cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược, cùng với
các huyện Đại Từ, Định Hoá (Thái Nguyên), Sơn Dương, Chiêm Hoá (Tuyên
Quang), huyện Chợ Đồn nhận nhiệm vụ cao cả, thiêng liêng: Được Trung
ương Đảng, Bác Hồ chọn là An toàn khu của cuộc kháng chiến. Mảnh đất
này lại được đón nhận, che trở cho các cơ quan Trung ương và các đồng
chí lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước. Vinh dự và tự hào thay cho cả
dân tộc, huyện Chợ Đồn đã được đón Bác Hồ về ngày 8/12/1947 để lãnh
đạo, chỉ đạo cuộc kháng chiến. Trong thời gian từ năm 1947 đến 1951,
Bác đã ở và làm việc tại Bản Ca, Nà Quân (xã Bình Trung), Nà Pậu (xã
Lương Bằng). Huyện Chợ Đồn còn chứng kiến sự có mặt của đồng chí Trường
Chinh, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng ở Khuổi Linh (xã Nghĩa
Tá); Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở đồi Khau Mạ (xã Lương Bằng); xóm Nà Quân
(xã Bình Trung) được chọn làm điểm đặt hội trường Trung ương Đảng trong
các năm từ 1947 đến 1952, là nơi diễn ra Hội nghị tổng kết Chiến dịch
biên giới. Các địa danh này đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử
cấp quốc gia. Trong khoảng thời gian từ năm 1947 đến 1952, hầu hết các
cơ quan Trung ương đã đóng ở huyện Chợ Đồn như: Đài Tiếng nói Việt Nam,
Cơ quan Vô tuyến điện, Nha kỹ thuật quân sự, Trường Quân chính, Xưởng
quân giới, Xưởng in báo Cứu Quốc, Trạm phẫu thuật quân y...
Từ khi được chọn là An toàn khu, Đảng bộ, chính quyền non trẻ Chợ Đồn
có nhiệm vụ trọng đại là bảo vệ căn cứ An toàn khu. Công việc khẩn
trương của Đảng bộ, chính quyền Chợ Đồn lúc ấy là làm trong sạch địa
bàn, chống chiến tranh gián điệp, củng cố thông tin liên lạc... Phong
trào thi đua sản xuất, cung cấp lương thực, thực phẩm cho kháng chiến
được đẩy mạnh trong toàn dân. Tất cả mọi người ở đây đều nêu cao ý thức
giữ gìn bí mật, hết lòng đùm bọc che trở cho các cơ quan Trung ương.
Thanh niên Chợ Đồn hăng hái xung phong gia nhập bộ đội chủ lực đi đánh
Tây kháng chiến, tình nguyện tham gia các Liên đội thanh niên xung
phong làm đường giao thông...
Trong các cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc, hàng trăm cán bộ, chiến sỹ
là con em các dân tộc Chợ Đồn đã anh dũng hi sinh trên các chiến
trường, góp phần to lớn chiến thắng vĩ đại của dân tộc. Nhân dân và lực
lượng vũ trang huyện Chợ Đồn đã được Đảng, Nhà nước phong tặng danh
hiệu “Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân trong kháng chiến chống
Pháp”, hàng nghìn cán bộ, chiễn sỹ được tặng thưởng Huân, Huy chương và
Bằng khen các loại.
Thắp sáng ngọn lửa cách mạng, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân
tộc Chợ Đồn đang tiếp bước xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn
minh.